Hoang tưởng liên tưởng là thuật ngữ được dùng để mô tả hành vi con người ta tìm thấy ý nghĩa ở những trường hợp không tồn tại ý nghĩa như vậy. Một thuật ngữ khác dành cho hoang tưởng liên tưởng là tính mô thức. Ở một mức độ nhất định, tất cả con người đều đôi lúc xuất hiện hành vi này, và bạn có thể vẫn là một người khỏe mạnh, ổn định và có xuất hiện hoang tưởng liên tưởng. Đồng thời, những trường hợp hoang tưởng liên tưởng cực đoan có liên đới với các trạng thái loạn thần, và hoang tưởng liên tưởng đôi lúc còn là một triệu chứng của tâm thần phân liệt.
Apophenia is a term used to describe the human behavior of finding meaning in instances where no such meaning exists. Another term for apophenia is patternicity. To some extent, all humans exhibit this behavior at times, and you can be a healthy, stable person who engages in apophenia. At the same time, extreme cases of apophenia are associated with psychotic states, and apophenia is sometimes a symptom of schizophrenia.1
Nguồn: Still Mind FloridaHãy cùng tìm hiểu kỹ hơn về hoang tưởng liên tưởng, bao gồm dấu hiệu, nguyên nhân, và mối liên hệ của nó với bệnh lý tâm thần, và bạn có thể làm gì khi bạn hay người thân có xuất hiện tình trạng này.
Let’s take a deeper look at apophenia, including how it manifests, what causes it, what its links are to mental illness, and what to do if you or a loved one is experiencing it.
Bị hoang tưởng liên tưởng là thế nào? What Does It Mean If You Have Apophenia?
Thuật ngữ hoang tưởng liên tưởng được cho là do nhà thần kinh học Klaus Conrad đặt ra, ông là người đã mô tả một triệu chứng điển hình của loạn thần, khi con người ta ở trong trạng thái hay kiếm tìm những dạng thức có ý nghĩa nhưng chúng lại vốn không tồn tại. Hoang tưởng liên tưởng được cho là một đặc điểm phổ biến của các trạng thái loạn thần nơi ảo giác và ảo tưởng xuất hiện.
The term apophenia is attributed to German neurologist Klaus Conrad who was describing a typical symptom of psychosis, where people in that state tend to find patterns in meaning when they don’t exist. Apophenia is thought to be a feature common to psychotic states where hallucinations and delusions occur.1
Nhưng ngay cả khi khái niệm hoang tưởng ảo tưởng được dùng để mô tả trạng thái loạn thần, thì nó cũng là một đặc điểm xuất hiện thường xuyên ở những người không bị loạn thần. Trong quá trình tìm kiếm ý nghĩa và kết nối, nhiều người chúng ta tìm kiếm dạng thức vốn không tồn tại hoặc đi đến kết luận về một thứ gì đó có nghĩa khi ta không có dữ liệu thực tế rõ ràng nào.
But even though the concept of apophenia began as a way to describe a psychotic state, it is also a feature that occurs regularly in non-psychotic people. In our search for meaning and connection, many of us look for patterns where none exist or come to conclusions about what something means when we don’t have our facts quite clear.1
Ý tưởng cho rằng một số hiện tượng hay sự kiện nhất định không có lý do đằng sau rõ ràng nào có thể khiến ta không thoải mái, và nhiều người thấy thoải mái khi gắn ý nghĩa cho những thứ này để thế giới trở nên có ý nghĩa hơn.
The idea that certain occurrences and phenomena that don’t have a clear reason behind them can make us uncomfortable, and many of us find comfort in assigning meaning to these things so the world makes a little more sense.1
Nguồn: The Minds JournalVí dụ. What Is an Example of Apophenia?
Bất cứ khi nào bạn tạo ra những kết nối vốn không tồn tại, tìm thấy mô thức khi chẳng có mô thức nào tồn tại, hay gắn ý nghĩa mà không có bằng chứng rõ ràng nào, thì bạn có lẽ đang xuất hiện hoang tưởng liên tưởng.
Anytime you make connections that don’t exist, find patterns where there are none, or assign meaning without clear evidence, you may be engaging in apophenia.
Một số ví dụ thường gặp về hoang tưởng liên tưởng: Some common examples of apophenia include:1
– Nghe thấy âm thanh ngẫu nhiên và tin rằng mình biết ai đó đã nói gì, như cảm giác có ai đó đang gọi tên mình. Hearing random sounds and believing you know what was said, such as feeling like your name was being called
– Thấy hình ảnh động vật hay những nhân vật khác trên mây. Seeing pictures of animals or other figures in the clouds
– Tin vào những “dấu hiệu” từ vũ trụ, bùa may mắn, nhà ngoại cảm hoặc chiêm tinh học. Believing in “signs” from the universe, good luck charms, psychics, or astrology
Hoang tưởng liên tưởng có phải một rối loạn tâm thần? Is Apophenia a Mental Disorder?
Hoang tưởng liên tưởng không phải một rối loạn tâm thần, mặc dù nó có thể là một triệu chứng của một rối loạn tâm thần. Một lần nữa, chúng ta đều có những khoảnh khắc hoang tưởng liên tưởng theo thời gian. Bản chất con người là luôn tìm cách tạo kết nối và gắn kết mọi thứ lại với nhau. Việc lâu lâu có xuất hiện “suy nghĩ ảo diệu” cũng là khuynh hướng thường gặp vì dạng suy nghĩ này giúp tạo ra trật tự trong một thế giới vốn thường khiến bạn có cảm giác đảo lộn.
Apophenia is not a mental disorder, though it can potentially be a symptom of one. Again, we all experience moments of apophenia from time to time. It’s human nature to search to make connections and “connect the dots.” It’s a common tendency to engage in “magical thinking” from time to time because this type of thinking helps create order in a world that can often feel out of order.2
Nguồn: Psych CentralKhi hoang tưởng liên tưởng trở nên cực đoan, nó có thể là một dấu hiệu loạn thần. Loạn thần là trạng thái tâm lý định hình bởi việc mất đi kết nối với thực tế. Loạn thần là một triệu chứng trong nhiều bệnh lý tâm thần khác nhau, bao gồm rối loạn lưỡng cực, trầm cảm nặng và tâm thần phân liệt.
When apophenia becomes extreme, it may be a sign of psychosis. Psychosis is a mental state characterized by losing touch with reality. Psychosis is a symptom of several different mental illnesses, including bipolar disorder, severe depression, and schizophrenia.3
Hoang tưởng liên tưởng có liên đới gần nhất với tâm thần phân liệt, là một bệnh lý tâm thần được định hình bởi tình trạng tách rời thực tế và xuất hiện ảo tưởng và ảo giác.
Apophenia is most closely associated with schizophrenia,1 which is a mental illness characterized by being detached from reality and experiencing delusions and hallucinations.4
Nguyên nhân. Causes of Apophenia
Khi hoang tưởng liên tưởng đặt trong bối cảnh loạn thần, nó có thể bị gây ra bởi một bệnh lý tâm thần như rối loạn lưỡng cực, trầm cảm, hoặc tâm thần phân liệt. Loạn thần đôi lúc cũng là triệu chứng của một bệnh lý y khoa như bệnh Parkinson, bệnh Alzheimer, hoặc các dạng sa sút trí tuệ khác. Trong một số trường hợp hiếm gặp, thiếu ngủ nặng có thể gây ra các triệu chứng loạn thần. Loạn thần cũng có thể bị gây ra bởi lạm dụng hoặc pha trộn ma túy và rượu bia, cũng như một số loại thuốc kê đơn nhất định.
When apophenia is associated with psychosis, it may be caused by a mental illness like bipolar disorder, clinical depression, or schizophrenia. Psychosis is also sometimes a symptom of a health condition like Parkinson’s disease, Alzheimer’s disease, or other types of dementia. In rare cases, extreme sleep deprivation can cause symptoms of psychosis. Psychosis can also be caused by the misuse and mixing of drugs and alcohol, as well as by certain prescription medications.3
Ở những người khỏe mạnh, hoang tưởng liên tưởng có thể bị gây ra bởi:
In otherwise healthy people, apophenia may be caused by the following:
– Gia tăng mong muốn tìm thấy dạng thức và ý nghĩa, xuất phát từ nhu cầu muốn biến thế giới quanh mình trở nên có ý nghĩa. An increased desire to find patterns and meaning tied to a need to make sense of the world around you1
– Một số nghiên cứu đã phát hiện ra hoang tưởng liên tưởng có thể đã mang lại cho con người một lợi thế tiến hóa trong lịch sử. Some research has found that apophenia may have historically given humans an evolutionary advantage
– Một số kiểu tính cách nhất định có thể dễ xuất hiện hoang tưởng liên tưởng hơn, như người có tính cách được đặc trưng bởi độ cởi mở cao. Certain personality types may be more likely to engage in apophenia, such as those with a personality characterized by a greater degree of “openness”1
– Hoang tưởng liên tưởng cũng có thể gắn liền với mong muốn của con người luôn thích những kết quả tích cực và coi việc thiếu ý nghĩa rõ ràng hay chắc chắn là thứ gì đó tiêu cực hơn. Apophenia may also be tied to a human desire to prefer more positive outcomes or results and viewing a lack of clear or obvious meaning as more negative
– Khái niệm “sự ngụy biện của con bạc” có thể góp phần nhất định ở đây; đây là ý tưởng cho rằng dạng thức ta thấy ở những sự kiện trước đó sẽ ảnh hưởng các sự kiện sau này.
The concept of “gambler’s fallacy” may come into play here; this is the idea that patterns seen in previous events will affect future events
Sự khác biệt giữa hoang tưởng liên tưởng và ảo tưởng khuôn mặt? What’s The Difference Between Apophenia And Pareidolia?
Ảo tưởng khuôn mặt là một nội dung liên quan trong hoang tưởng liên tưởng, là khi ta tìm thấy ý nghĩa ở những thứ vốn chẳng có ý nghĩa gì. Nhưng ảo tưởng khuôn mặt xuất hiện khi bạn tìm thấy ý nghĩa ở những đại diện thị giác. Có liên đới gần nhất với khuôn mặt, như khi ta tưởng tượng mình nhìn thấy khuôn mặt khi vốn dĩ chẳng có khuôn mặt nào.
Pareidolia is a concept related to apophenia, in that it involves finding meaning where there is no meaning. But pareidolia is when you find meaning in visual representations. It’s most closely associated with faces, such as when people seem to see faces where there are none.6
Ví dụ về ảo tưởng khuôn mặt có thể là khi ta nhìn thấy chúa Giêsu trong miếng khoai tây chiên hoặc nghĩ Đức mẹ đồng trinh Mary xuất hiện trên một miếng bánh mì sandwich phô mai nướng. Như hoang tưởng liên tưởng, ảo tưởng khuôn mặt thường xuyên có liên đới với tâm thần phân liệt.
Examples of facial pareidolia include seeing Jesus in a potato chip or thinking the Virgin Mary is depicted in a grilled cheese sandwich.6 Like apophenia, pareidolia is frequently associated with schizophrenia.7
Nguồn: OddeeHoang tưởng liên tưởng có đưa đến tâm thần phân liệt không? Can Apophenia Lead to Schizophrenia?
Hãy nhớ, hoang tưởng liên tưởng ở một mức độ nhất định nào đó là bình thường. Không có quá nhiều nghiên cứu kết luận liệu nó có thể đưa đến tâm thần phân liệt hay không và nếu có thì trong hoàn cảnh nào. Một nghiên cứu trước đây phát hiện ra rằng người hay có hoang tưởng liên tưởng sẽ dễ xuất hiện tâm thần phân liệt trong tương lai hơn.
Remember, some amount of apophenia is normal. There’s not much research about whether it can lead to schizophrenia and under what circumstances. One older study found that having greater tendencies toward apophenia may make you more vulnerable to developing schizophrenia in the future.8
Một nghiên cứu năm 2020 chỉ ra hoang tưởng liên tưởng có thể là một yếu tố nguy cơ cho các rối loạn loạn thần, vốn có thể bao gồm cả tâm thần phân liệt.
2020 research indicates apophenia may be a risk factor for psychotic disorders, which can include schizophrenia.1
Cách ứng phó. How to Cope With Apophenia
Nếu bạn tận hưởng trải nghiệm từ một số dạng hoang tưởng liên tưởng, như đọc tử vi, hoặc tìm ra những hình thù đặc biệt trong các đám mây, thì bạn không hẳn cần bận tâm về nó. Nếu bạn có bất cứ bận tâm nào về mong muốn tìm kiếm cho ra các mô thức hoặc ý nghĩa, hoặc nếu bạn lo ngại về khuynh hướng hoang tưởng liên tưởng của người thân, hãy liên hệ với một chuyên gia sức khỏe tâm thần.
If you enjoy engaging in some forms of apophenia, such as reading your horoscope, or looking for shapes in the clouds, there is usually nothing to be concerned about. If you have any concerns about your desire to find meaning or patterns, or if you are concerned about a loved one’s apophenia tendencies, please reach out to a mental health professional.
Mối quan ngại lớn nhất về hoang tưởng liên tưởng là nó có thể là một triệu chứng của loạn thần chưa được phát hiện. Các dấu hiệu loạn thần có thể bao gồm:
The greatest concern with apophenia is that it can be a symptom of unfolding psychosis. Signs of psychosis may include:3
– Có niềm tin sai lệch, như tin rằng những người trên mạng hay trên TV đang cố gửi cho bạn một thông điệp ẩn giấu nào đó. False beliefs, such as believing that people on the internet or TV are trying to send you a hidden message
– Ảo giác, là nhìn thấy hoặc nghe thấy những thứ không có thật. Hallucinations, which means seeing or hearing things that aren’t there
– Hoang tưởng. Paranoia
– Co rụt khỏi bạn bè và gia đình. Withdrawing from friends and family
– Có những ý tưởng kỳ lạ, khó hiểu. Having strange, nonsensical ideas
– Không chăm sóc bản thân hoặc vệ sinh cá nhân. Not taking care of oneself or engaging in personal hygiene
– Thay đổi cực lớn trong thói quen ngủ. Extreme changes in sleep patterns
– Khó phân biệt mộng tưởng và thực tế. Having trouble distinguishing fantasy from reality
– Khó giao tiếp, thay đổi trong cách nói chuyện. Difficulty communicating, changes in speech patterns
– Không thể vận hành đời sống thường ngày. Inability to function in everyday life
– Khó khăn trong công việc và học tập. Trouble attending work or school
Nếu bạn hoặc người thân có bất kỳ dấu hiệu nào kể trên, bạn cần tìm kiếm hỗ trợ chăm sóc sức khỏe tâm thần càng sớm càng tốt. Loạn thần có thể chữa được, những nếu không được chữa trị thì nó có thể trở nên nguy hiểm. Người mắc loạn thần có thể trở thành một mối nguy hại cho bản thân và mọi người xung quanh.
If you or a loved one has any of these signs, it’s important to seek mental health care as soon as possible. Psychosis is treatable, but if it’s not treated, it can become dangerous. People with psychosis may become a danger to themselves or others.3
Điều trị loạn thần thường cần kết hợp trị liệu và thuốc chống loạn thần. Ngoài kia có rất nhiều hỗ trợ, và bạn xứng đáng được cảm thấy là chính mình trở lại.
Treatment for psychosis usually involves a combination of therapy and antipsychotic mediation.3 Help is out there, and you deserve to feel more like yourself again.
Nguồn: TheCollectorTham khảo. Sources
Blain SD, Longenecker JM, Grazioplene RG, et al. Apophenia as the disposition to false positives: A unifying framework for openness and psychoticism. Journal of Abnormal Psychology. 2020;129(3):279-292. doi:10.1037/abn0000504
Hanson NA, Lavallee MB, Thiele RH. Apophenia and anesthesia: How we sometimes change our practice prematurely. [Apophénie et anesthésie: comment il nous arrive de modifier prématurément notre pratique]. Canadian Journal of Anesthesia. 2021;68(8):1185-1196. doi:10.1007/s12630-021-02005-2
National Institute of Mental Health. Understanding Psychosis.
National Institute of Mental Health. Schizophrenia.
Kovic M, Kristiansen S. The gambler’s fallacy fallacy (fallacy). Journal of Risk Research. 2016:291-302. doi:10.1080/13669877.2017.1378248
Wang C, Yu L, Mo Y, et al. Pareidolia in a Built Environment as a Complex Phenomenological Ambiguous Stimuli. International Journal of Environmental Research and Public Health. 2022;19(9):5163. doi:10.3390/ijerph19095163
Rolf R, Sokolov AN, Rattay TW, et al. Face pareidolia in schizophrenia. Schizophrenia Research. 2020;218:138-145. doi:10.1016/j.schres.2020.01.019
Fyfe S, Williams C, Mason OJ, et al. Apophenia, theory of mind and schizotypy: perceiving meaning and intentionality in randomness. Cortex. 2008;44(10):1316-1325. doi:10.1016/j.cortex.2007.07.009
By Wendy Wisner
Như Trang.
